Infinite Menus, Copyright 2006, OpenCube Inc. All Rights Reserved.
А. ден Долард ја чувствуваал Македонија како втора Татковина

КОН ИСТОК И НАЗАД СО ОРИЕНТ ЕКСПРЕС

Мишо Јузмески
(Продолжува од минатиот број)



Ја разгледуваме конечната версија на „Ориент Експрес“, онака како што била преработена во 1939 и објавена една година подоцна. Првата глава со наслов „Илинден, 1903“, а со тоа и целиот роман, започнуваат со:
„Никогаш порано житото не беше толку брзо ожнеано како тоа лето во Македонија. Секој ден сонцето го минуваше својот жаречки пат над распуканиот предел, од планината Беласица на исток, преку нeподносливо блескавиот Вардар кон белиот Кораб на западната граница.“ (A. den Doolaard: „Oriënt-Express“. Amsterdam, 1940, стр. 9)
Воведниот текст ги дефинира временските и просторните граници на дејството. Тоа започнува во 1903 година, на просторот меѓу планините Беласица и Кораб. Тоа е просторот на денешна Република Македонија.
При читањето треба секогаш да се има предвид дека книгата е создавана и била на врвот од својата популарност во времето 1931-1939 година, кога името Македонија било забрането. За авторот тука не постојат дилеми. Како син на свештеник имал можност рано да дојде во допир со библиските текстови во кои се спомнува Македонија, потоа во училишниот атлас и во сета друга литература често го среќавал истото име. Затоа насекаде во романот земјата ја именува како Македонија, независно дали зборува за неа како за една целина или за нејзините делови под власт на различни држави.
Кај холандскиот писател нема дилема и околу суштината на Илинденското востание. Тоа е „борбата на христијанските Словени против нивните исламски господари“. Во продолжение на текстот постојано се зборува за ослободување и обединување на Македонија во посебна држава или во балканска федерација.
Секој што пишувал за Македонија морал да се соочи со најгорливото прашање за народноста и јазикот на мнозинското население. На кој јазик зборувале жителите на просторот од Беласица до Кораб? Од која народност се ликовите во романот?
Уште на почетокот од романот авторот предупредува дека во Македонија се зборува македонски јазик. Во првата глава нè запознава со еден од главните ликови во романот. Тоа е војводата Дамјан Дрангов од гостиварското село Радово „...кој освен македонски, исто така знаеше француски и грчки, и малку германски...“. Во понатамошниот текст на романот авторот го неутрализира поимот „македонски јазик“, заменувајќи го со изразот „истиот дијалект“ или го дефинира со „македонскиот дијалект е речиси како бугарскиот јазик“. Во времето кога македонскиот јазик е најжестоко забрануван и мнозинството македонски писатели пишуваат на српски или бугарски јазик, ден Долард дофрла дека сепак македонското население има свој јазик или дијалект кој е „речиси ист“, но не и целосно ист со бугарскиот јазик.
Кога станува збор за народноста на Македонците, авторот зборува за „христијански Словени“ кои во зависност од црквата што ја признаваат се сметаат за „Срби“ или „Бугари“. Опишувајќи го селото Нагоричане, во петтата глава (Бегството во Кратово) авторот вели:
„Населението беше мешано; Бугари и Срби заедно. Тие го зборуваа истиот дијалект, но припаѓаа на две цркви“ (A. den Doolaard: „Oriënt-Express“. Amsterdam, 1940, стр. 82).
Просечниот читател веднаш би помислил дека се работи за етничка припадност на селаните: Бугари и Срби. Но, многумина би се запрашале: ако селаните навистина биле од две различни народности, кој е „истиот дијалект“ што го зборувале? Српски, бугарски или некој друг? За поупатените во состојбите од почетокот на XX век станува јасно дека се работи за еден ист (македонски) народ со ист (македонски) „дијалект“, кој е разделен во две посебни православни црковни организации и затоа нивниот идентитет е пред сè црковен, а не етнички или национален.
За појасно да ја објасни ваквата појава, авторот на друго место зборува преку Милја, која во еден момент вели:
„Ние сме едно од оние несреќно распарчени семејства каде едниот тврди дека е Србин, а другиот Бугарин. Кај нас тоа е уште полошо. Единствено јас пристапив кон Егзархијата; сите мои браќа, тие се тројца, останаа приврзаници на Патријаршијата. (A. den Doolaard: „Oriënt-Express“. Amsterdam,1940, стр. 84)“
Со тоа авторот индиректно објаснува дека Милја е „Бугарка“ само поради нејзиното прифаќање на Бугарската Егзархија (православна црква на Бугарија), а нејзините тројца браќа се „Срби“ само поради нивната припадност кон Српската Патријаршија (православна црква на Србија). Тие и понатаму остануваат во крвна врска, го носат истиот ген, го зборуваат истиот јазик. Ја споделуваат истата православна христијанска религија, но веќе како припадници на две национално спротивставени цркви, принудени се да се борат за интересите на своите нови татковини со што непријателството се пренесува меѓу членовите на семејството. Ете, тоа е најголемата несреќа на Македонците за која авторот зборува преку ликот на Милја.
Дури и кога пристапувале кон Бугарската Егзархија, со што политички и културно се поврзувале со државата Бугарија, мнозинството Македонци и понатаму на прво место ги ставале Македонија и нејзините интереси. Со тоа бил запознат и авторот, па напишал:
„Српските комити никогаш не би се бореле за една независна Македонија како бугарските, кои на прво место беа Македонци, а дури потоа Бугари“ (A. den Doolaard: „Oriënt-Express“. Amsterdam, 1940, стр. 82).
А. ден Долард бил свесен дека не може да го одврзе јазолот наречен „македонско прашање“, но почувствувал потреба да го извести светот за вистинската состојба во Македонија и да го покаже изворот на недоразбирањата. Можел ли да го направи тоа без да засегне некоја од заинтересираните страни и без да си предизвика нови главоболки? Поради критиките упатени кон нивната фашистичка политика, Италија и Романија му забраниле пристап на нивните територии. Истото му се случило и во Бугарија.
„За моите лични искуства во бугарска Македонија и за ВМРО воопшто напишав три статии под наслов „Славата и падот на комитите“. Веднаш штом се појавија во амстердамскиот „Handelsblad“ јас исто така бев протеран од Бугарија.“ (A. den Doolaard: „Ogen op de rug; Terugkijkend naar boeken en tijdgenoten“. Amsterdam, 1971, стр. 59)
Што и да напишел, секогаш ќе се соочел со обвинувањето дека работи за една или друга страна во спорот, како што тоа навистина се случило. Впрочем, во одредени моменти авторот искрено признава дека одбрал страна во спорот за Македонија. Застанал на страната на оние Македонци кои живееле со вистинскиот идеал на слободата. Тоа биле Коста и другите сиромашни македонски селани, кои освен својата искреност немале што друго да му понудат; немале книги и брошури за заблудување, немале ни пари да му купат билет за Ориент Експрес. Додека сите други што покажувале лицемерна загриженост за слободата на Македонците, всушност мислеле само како да ги поробат и ограбат.

Заветот на А. Ден Долард

Цели шеесет години авторот негувал внимателен однос кон книгата. Во некои изданија на романот пишувал поговор или предговор каде објаснувал во кои околности настанал и што сакал да постигне преку него. Настанувањето на романот „Ориент Експрес“ опширно го има опишано во автобиографската книга „Очи на грбот; Гледајќи наназад кон книги и современици“ (Ogen op de rug; Terugkijkend naar boeken en tijdgenoten) од 1971 година.
На 1 јануари 1994, во 93-та година од животот и само шест месеци пред смртта, во поговорот кон тогашното издание на романот ден Долард уште еднаш го потврдува својот однос кон „Ориент Експрес“ и воопшто кон Македонија која многу пати ја има прогласувано за втора татковина. По незнаен број пати кажува дека Македонија во 1913 година била распарчена меѓу Грција, Србија и Бугарија. Понатаму, за да нема некаква забуна околу толкувањето на содржината, тврди дека романот „Ориент Експрес“ е посветен на борбата за слобода на Македонците, како различни од Србите и особено од Бугарите, кои како народ ги смета од азиско и несловенско потекло, но и со најсилна пропаганда во Македонија. За ВМРО и понатаму смета дека од организација на идеалисти за слободата на Македонија, преминала во организација на терористи кои на крајот станале гангстери што меѓусебно се убивале по кафеаните и улиците во Софија.
Иако не бил замислен како историски роман, „Ориент Експрес“ за холандските ученици станал учебник по македонска историја. Романот бил воведен како задолжителна лектира во училиштата во татковината на авторот и преку неа на часовите по литература се учела историјата на македонскиот народ. Свесен за улогата што ја одиграла и уште долго ќе ја игра неговата приказна за борбата на македонскиот народ за слобода, тој го имал толку внимателниот однос кон книгата „Ориент Експрес“. Оттука и нашиот посебен однос кон авторот. Како што тој преку повеќегодишна макотрпна работа се обидувал Македонија да ја доближи до холандскиот народ, така и ние преку оваа приказна се обидовме А. ден Долард да го доближиме до македонскиот народ.

(Крај)

   НАРОДНА ВОЛЈА
С ТОДОРЖИВКОВСКИ ИНАТ СРЕЩУ ПРАВАТА НА ЧОВЕКА
Читај
КЪМ ВЪПРОСА ЗА НАРОДНОСТТА НА СТАРИТЕ МАКЕДОНЦИ
Читај
„...НЕ МОЖЕХ ДА СИ ОБЯСНЯ ОМРАЗАТА ИМ КЪМ МЕН ЗАРАДИ ТОВА, ЧЕ СЪМ МАКЕДОНЕЦ“
Читај
ЕКСЕЛЕНЦИИ, МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК Е ИСТОРИСКА РЕАЛНОСТ, ФАКТ
Читај
ТЕМПИРАНА БОМБА НА БАЛКАНОТ
Читај


„НАРОДНА ВОЛЈА“ ПОДАРУВА
Почитувани читатели,

„Народна волја“ во соработка со Културен центар „КУЛТУРА 365“ од Охрид за своите читатели подготви подарок, а тоа е книгата
„НАШИОТ ХОЛАНДСКИ ПРИЈАТЕЛ
А. ДЕН ДОЛАРД“
од македонскиот писател Мишо Јузмески

Доколку сакате да ја збогатите домашната библиотека со ова дело, испратете барање на следнава адреса:
КЦ „КУЛТУРА 365“
ул. „Цар Самоил“ 34
6000 Охрид, Р. Македонија


Книгата ќе биде испорачана по пошта за што е потребно да приложите поштенски марки во вредност од 3 лева (за испорака во Бугарија) или 60 денари (за Реп. Македонија).

Напомена: на една адреса може да биде испорачан само еден примерок од книгата!

Македонија пее

СОЛУНСКИТЕ ГЕМИДЏИИ

Солун пролетта деветсто третата
силни гемии се потопени
кај што грмат експлозиите
таму гинат Македонците.

Сами решија за својата судбина
со нив имаа една заклетва
ропски веЌе не се живее
храбро требва да се загине.

(Рефрен:)
Македонијо на глас запеј ти со нас
Македонија и ти чеда погледни
прегрни ги твојте синови
солунските гемиџии.

Младост убава не ја сетија
живот дадоа и не се жалеа
да ја чуе цела Европа
вистината за Македонија.

Над Бело Море галеб летеше
абер носеше за мачениците
под Пиринот и крај Вардарот
бие гласот на непокорот.
Рефрен:...


СИТЕ МОМИ ТИКВЕШАНКИ

Сите моми тиквешанки,
бело грозје берат, (2)
бело грозје берат, мамо бре,
бели пари земат. (2)

Бели пари земат, мамо бре,
на ѓердан ги нижат, (2)
на ѓердан ги нижат, мамо бре,
на гуша ги носат. (2)

На гуша ги носат, мамо бре,
ергени да гледат, (2)
ергени да гледат, мамо бре,
мераци да фрлат. (2)


Нови стихове

КЪРВЯЩИ СПОМЕНИ

Очите
имат
силата
вълшебна:
освен
да плачат
и разсмиват,
те и снимат,
и намигат.

Дълбоко
в пещерата
хладна
езика
под сурдинка
съска,
блъска,
без да пита -
рита
ту наляво,
ту надясно -
всяка
буйна
дума
с марш
обръща,
за да мине
между
строя
лъскав
на зъбите.

Маскирани.
Неканени.

Войските
гръцки,
български
и сръбски
нападат
мирните
села
и градове
на Македония.

Засъхнала,
кръвта
на щика
от векове
разказва

на този
свят -
жесток
и алчен -
спомени
кървящи.

За трите
бойни
щика
на войската.

Тя окупира
и земята
македонска
с бомби
и бойни
танкови
машини.

И жито
скрито
на войнишки
хляб
замесен.

Избиха
куци
старци
снежнокоси
и деца
невръстни.
Убиват
безразсъдно
вярата,
пулсираща
в доброто.

Народа
по принуда
закова
прозорци
и врати
с пирони
и резета.

Разля
се кръв
и дим
барутен
по тавани
и мазета.

Настана
страшна
паника
ужасна
от танкови
снаряди
и картечен
огън.

Избухна
кървав
облак
от гърдите
на земята
македонска.

Дочу
се грак
на птици
в пламъци,
за помощ
от струя
въздух.

И този
миг
развихрен
млад
орел
излита
от гранита
на Пирина.

Прозорец
тъмен
между
облак
кървав той
със силен
мах
отвори.

От него
уморено
слънце
македонско
се показа.

Погледна
от високо
тъжната
душа
на тъмната
земя
македонска.

Една
ръкойка
светлина
отряза
от снопа
негов -
вечно
светещ
и сърдечен.

Оазис
светещ
в спомените
кървави
остави -
за поколенията
идващи.

И тръгна
по пътеката
житейска
на душата.


ПЕТЪР ХРИСТОВ



Our Name is Macedonia

ОМО ’Илинден’ - ПИРИН

Macedonian Human Rights Movement International

European Free Alliance

 
НачалнаЗа насАрхивЗа врзакаЛинкове
© 2007-2020 Народна Волја - Всички права запазени.
This website is hosted and under development by: TJ-Hosting